İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Avustralya’da yaratılan yapay embriyolar etik tartışma yarattı

Liam Mannix

Avustralyalı araştırmacılar, dünyada bir birinci olan ve değerli etik soruları gündeme getiren bilimsel bir ilerlemede, bir yetişkinin kolundaki cilt hücrelerinden “model” insan embriyoları yarattılar. Melbourne Monash Üniversitesi’nden araştırmacılar tarafından bir laboratuvarda yaratılan model embriyolar, yumurta ya da spermleri değil, insan hayatının birinci birkaç gününü taklit etmek emeliyle tekrar programlanan sıradan hücreleri kullanıyor.

Bir tabağa yerleştirildiği vakit model embriyolar -tıpkı rahimde yaptıkları gibi- birbirine bağlanıyor ve gelişmeye başlıyorlar. Bununla birlikte, doğal embriyolarla tıpkı değiller; birkaç temel özellikten mahrumlar ve olağanda görülmeyen hücreler içeriyorlar.

EMBRİYO OLUP OLMADIĞI TARTIŞMALI

Bilim insanları bu bilgiye ve hayvanlardan elde edilen datalara baktıklarında, tam manasıyla gelişebileceklerine inanmıyorlar ve bu nedenle çalışmalarının “yapay embriyolar” diye isimlendirilmesine şiddetle karşı çıkıyorlar. Keşfi yapan Monash grubunun başkanı Profesör Jose Polo, perşembe günü Nature mecmuasında yayınlanan yazısında, “Hayatı yaratmış üzere hissetmiyorum” dedi.

“Temelde, sadece yeterli bir model yarattık. Var olan bütün delillere dayanarak, gelişimin yalnızca birinci etaplarını modelleyebileceklerinden ve bu yüzden bir beşere dönüşemeyeceklerinden yüzde 100 eminim.”

Araştırmalarının ortaya çıkardığı -mesela, bir model embriyonun gerçek bir embriyoyla tıpkı müdafaaya sahip olup olmayacağı gibi- büyük etik soruların farkında olan araştırmacılar, şu ana dek canlı yapıların 11 günlük hududu geçmelerine müsaade vermediler.

Araştırmacılar ve öteki uzmanlar, bu yeni buluşun durumu, etik bağlamda üzerlerinde hangi araştırmaların yapılabileceği ve ne kadar gelişmelerine müsaade verilebileceği konusunda toplu bir müzakere yapılması gerektiğini söz ediyorlar.

Örneğin, Katolik Kilisesi, hayatın döllenme yoluyla başladığını düşünür. Buna rağmen, Profesör Polo’nun model embriyolarının döllenmeye muhtaçlığı yok.

Profesör Polo, “Dürüst olmak gerekirse, dini başkanların bunu nasıl karşılayacaklarını bilmiyorum” diyor. “Bunun bir örnek olduğunu hatırlamamız gerekiyor. Gelişim potansiyelleri yok. Bir bebek yapamazlar. Biyolojiyi modellemek maksadıyla bu örnekleri nereye kadar kullanabiliriz? Bu durumu tartışmamız gerekiyor. ”

KİMİ AVANTAJLAR SAĞLAYABİLİR

Bilim insanlarının ‘iBlastoidler’ ismini verdiği model embriyolar, insan gelişiminin en erken basamaklarını incelemek bağlamında bir fırsat sunuyor; şu anda, doğal embriyoları incelemek, etik kısıtlamalar nedeniyle çok güç.

Kısırlık, düşük ve doğum kusurlarının sebeplerini ve embriyoların kimi vakit neden rahme tutunamadığını incelemek emeliyle kullanılabilirler.

IVF (yapay ortamda döllenme/ç.n.) uzmanları, bu teknolojiyi kullanma noktasında en istekli olanlar ortasında yer alacak.

Araştırmada yer almayan ve Bond Üniversitesi Clem Jones Rejeneratif Tıp Merkezi araştırmacılarından olan Jason Limnios, “Bu çalışmalar iki dikkat cazip şeyi gözler önüne seriyor: insan gelişiminin birinci basamaklarının bir yumurtaya gereksinim duymaması ve bunun yalnızca cilt hücreleri, birkaç gen ve gerçek kimyasal şartlar kullanılarak elde edilebilmesi” diyor.

Profesör Polo’nun laboratuvarınca yaratılan bu hücreler, sperm tarafından döllenmesinin akabinde şimdi rahim duvarına tutunmadan evvelki günlerde ‘blastosist’ ismi verilen yumurtalara çok benziyorlar.

Model embriyolara dönüşmeleri büsbütün tesadüfiydi ve bunu detaylı bilimsel eforlar izledi.

BEKLENMEDİK BİR GELİŞME

Profesör Polo’nun araştırma takımı cilt hücreleriyle çalışıyor, onları küçük bir müdahale ile rastgele bir başka hücre cinsine dönüşebilen kök hücrelere dönüştürmek hedefiyle genetik talimatlarını manipüle ediyordu.

Ne var ki, hücrelerin yaklaşık yüzde 2’si beklendiği üzere davranmıyordu. Kök hücrelere dönüşmektense, beklenmedik genlerden oluşan bir tombala torbasını açtılar; ilkel bir embriyo ile tıpkı olanlar, bir sperm tarafından döllendikten sonraki günlerde açılırdı.

Düz bir Petri kabına yayılmış olan bu tuhaf hücreler orada öylece duruyordu. Hücrelerin birbirine çok yakın bir aralıkta neler yapabileceğini merak eden Profesör Polo’nun takımı, onları karşıt çevrilmiş bir piramit formundaki küçük bir kavanoza yerleştirdi ve en tabanda bir ortaya getirdi.

Beş-altı gün sonra, Profesör Polo’nun grubu kavanozları denetim etti ve hücrelerin artık orada öylece durmadıklarını fark etti. Bundan çok, kendi kendilerine küçük toplar halinde birbirlerine eklemlenmişlerdi. Bu topları incelediklerinde, her birinin içinde ikinci ve daha küçük bir top oluştuğunu keşfettiler; bunlar, gerçek bir embriyoda en nihayetinde bir insanı meydana getirecek olan ilkel ‘endoderm’ ve ‘embriyonik’ kök hücrelerdi.

O anda ne yaptığının farkına varan Profesör Polo deneyi durdurdu. Monash Üniversitesi etik heyetinin yanı sıra, federal hükümetin Embriyo Araştırma Lisanslama Komitesi ile bağlantıya geçti.

Profesör Polo, “Bu durumu tam olarak anlamaları aylar aldı. Nihayetinde, nasıl devam edeceğimize karar verene dek onları yaratmayı bırakmamızı istediklerini söylediler” diyor.

Düzenleyici kurum, çarşamba günü yaptığı açıklamada, bu hücrelerin “2002 İnsan Embriyolarını İçeren Araştırma Yasası’nda bir insan embriyosunun tanımını” karşıladığının görüldüğünü ve hücreleri bu biçimde sınıflandıracağını açıkladı; yani araştırmalar sürebilir lakin şimdilik model embriyolar 14 günden fazla geliştirilemezdi.

Misal bir evredeki insan embriyolarıyla kıyaslandığında, model embriyolar tıpkı hücrelerin büyük kısmını paylaşıyordu. Standart bir IVF embriyo kalitesi puanına karşı test edildiğinde, model embriyolar “iyi” düzeyde derecelendirildi.

BİLİM DÜNYASI ŞİMDİLİK KARARSIZ

Buna rağmen, araştırmacılar ve bağımsız bilim insanları, ne hayatı ne de yaşabilir embriyoları yarattıklarına inanmadıklarını vurgulamak konusunda ısrarcılar.

Melbourne Üniversitesi’nde kök hücre bilimi alanında etik, eğitim ve siyaset profesörü olan Megan Munsie, “Embriyonik gelişim modellerinin bir kopya olduğunu ve hatta kopya bile olamayacağını düşünüyorum” diyor.

“Biyoloji o kadar karmaşık ki, son derece zorlayıcı ve hayvan çalışmalarında gördüğümüz şey de bu.”

Başka yandan, önde gelen gelişimsel biyoloji uzmanları Yi Zheng ve Jianping Fu tarafından Nature mecmuasında araştırmanın yanı sıra yayınlanan bir başyazı, bu karmaşanın çok yakında çözüleceğini belirtiyorlar.

“Protokoller daha kusursuz bir hale geldikçe, bu blastoidler insan blastosistlerini daha fazla taklit edecektir” diyorlar.

“Pek çok insan için, insan blastoidleri üzerinde çalışılması, etik açıdan, doğal insan blastosistlerinin üzerinde çalışılmasından daha az zorlayıcı olacaktır. Bununla birlikte, birtakım bölümler, insan blastoid araştırmalarını insan embriyolarını yaratmaya giden bir yol olarak görebilir. Bu durum, kaçınılmaz olarak insan blastoidlerinin etik durumu ne olmalı ve nasıl düzenlenmeli üzere biyo-etik sorulara yol açacaktır.”

Makalenin özgünü, Sydney Morning Herald gazetesinde yayımlanmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir