İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

‘Cumhurbaşkanlığı sisteminden vazgeçmeden 1921 Anayasası ruhuna yaklaşılamaz’

ANKARA- Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “Türkiye’nin yeni anayasaya gereksinimi var” kelamlarıyla kamuoyuna duyurduğu anayasa davetine MHP Genel Lideri Devlet Bahçeli de tam takviye verdi. İktidar partilerinin Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nden geri adım atmayacağı anlaşılan değişiklik davetine muhalefet partileri uzaklıklı yaklaşırken, Adalet Bakanı Abdulhamit Gül 1921 Anayasası’nı işaret etti, “Bugün 1921 Anayasası’nın ruhuyla, cumhuriyetimiz ikinci yüzyılına girerken yeni bir toplumsal mukaveleyi yeniden Gazi Meclisimizin iradesiyle, milletimizin iradesiyle yeni anayasayla taçlanacağına olan inancımız tamdır” dedi.

Savaş şartlarında hazırlanan, bilhassa mahallî idareleri güçlendirerek ‘doğrudan demokrasi’ vurgusuyla bilinen 1921 Anayasası’nın “ruhunun” bugünkü anayasa imal sürecinde nasıl açığa çıkacağı merak konusu oldu. Anayasa hukuku alanında Türkiye’nin önde gelen akademisyenlerine nazaran ise Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile 1921 Anayasası’nın ruhu örtüşemez.

Profesör Bertil Emrah Oder

‘BUGÜN 1921’LE KARŞILAŞTIRILABİLİR BİR DURUMUN OLDUĞUNU SÖYLEMEK MÜMKÜN DEĞİL’

Koç Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Anayasa Hukuku Profesörü Bertil Emrah Oder’e nazaran, ne üretim süreci bakımından ne de anayasanın içeriği bakımından 1921 Anayasası’nın ruhunu yaşatacak şartlar ortada yok. Bu türlü bir karşılaştırma yapmanın hiçbir durumda elverişli olmadığını belirten Oder, “Gül’ün işaret ettiği ruh bugün hayata geçebilir mi?” sorumuza şu tabirlerle cevap verdi:
“1921 Anayasası’nın yapılış dinamiklerine baktığımızda, bugünkünün tam zıddı bir formda o devirde Meclis’in merkezi rolünün öne çıktığını görüyoruz. Meclis’in merkezi organ olarak bütün bir kurumsal nizam içerisinde öne çıkması bilhassa yürütme ve sultana karşı bir hamleyi de içeriyor. II. Meşrutiyet’te başlayan parlamentoyu asıl karar alıcı, siyaseti oluşturucu ve birebir vakitte hesap vermeye zorlayan kurum olarak öne çıkartan anlayış ve yaklaşım bugün kelam konusu değil. Aslında tam zıddı bir gelişme kelam konusu. Türkiye’nin, ‘Türk tipi’ başkanlık olarak tabir edilen rejime geçmesiyle de karşımıza çıktı. Cumhuriyetin ana merkezi, siyasal kurumu olan parlamentonun yetkilerinde hem siyasal açıdan hem de hukukî açıdan önemli bir örselenme durumu karşımıza çıktı. Münasebetiyle bugün içerisinde olduğumuz bir süreçte 1921’le karşılaştırılabilir bir durumun ya da bir benzeşmenin olduğunu söylemek mümkün değil. 1921 Anayasası’nın yapılış sürecine odaklandığımızda çoğunlukla onu bir ‘savaş demokrasisi süreci’ olarak da isimlendiriyoruz. O inanılmaz şartlarda, harikulâde yetkilere sahip olan bir Meclis’in yaptığı bir anayasa var ve o anayasanın hazırlanmasındaki dinamiklerde Meclis fevkalâde şartlarda demokrasiyi yöneten kurum olarak karşımıza çıkıyor. Bugüne baktığımızda inanılmaz şartların olmadığı açık lakin harikalık epeyce güçlü hale gelmiş olan yürütme organının kendisiyle alâkalı.”

‘1921’DE PARLEMENTO SİYASETİN MERKEZİNDE YER ALIYOR’

Anayasa hukukçusu Oder, “1921 Anayasasına baktığımızda bir kuruluş periyodu eseri olduğunu görüyoruz. İçerik manasında da mahallî idarelerin, direkt demokrasinin, bir bakıma özerkliğin olduğu bir çerçevesi var. Bugün ise yeni anayasa sürecinde özerklik, lokal idarelerin güçlendirilmesi üzere bir perspektifin iktidar kanadında olmadığını görüyoruz. 1921’in bu ayağı bugüne yansıtılabilir mi?” sorusuna ise şu cevabı verdi:
“Bir sefer Adalet Bakanı’nın bunu kastettiğini düşünmüyorum. Orada motamot belirttiğiniz üzere bir dinamik var. Yürütmenin çok güçlenmesi olgusu şu an besbelli. 1921 periyoduna oranla en büyük farklılık o. 1921’de parlamento siyasetin, hukukun merkezinde yer alıyor. Hem savaşı yönetiyor hem de birebir vakitte siyasal nizamın ana aktörü. 1921 Anayasasının iki kıymetli özelliği daha var: Bunlardan bir tanesi ‘ulus egemenliği’ dediğimiz temsili demokrasiye dayalı bir yaklaşım benimsemesi, bir yandan da direkt demokrasiyi halkın şahsen ve bir fiil kendisini yönetim etmesi aslını da benimsediği için içselleştirmesi, bu doğrultuda lokal idareleri kısa olan anayasada düzenlemesi. O kadar kısa anayasada lokal idareler değerli bir yer tutuyor. Hiç kuşkusuz savaşın, o yılların şartları altında mahallî dinamiklerle yürütülmesinden ötürü bunun bir teması olabilir.

‘TÜRKİYE GİDEREK KOYU MERKEZİYETÇİ UYGULAMALARA TANIKLIK EDİYOR’

1921 sonrası anayasal nizamlara baktığımızda da anayasalar içerisinde mahallî idareler bu kadar yer tutmadığı üzere hiç bu kadar özel ve özerk bir yer de almadı. Bugünün Türkiye’sinde tam aksine bir gelişme var. Nasıl parlamentonun rolü geriye çekildiyse ve aşındıysa tıpkı halde Türkiye giderek daha koyu merkeziyetçi uygulamalara tanıklık ediyor. Münasebetiyle bu istikametiyle de bir benzeşmenin olduğunu söyleyemeyiz. 1921 ruhuyla yapacağız derken, 1921 anayasası direkt Meclis tarafından yapıldığı için Adalet Bakanı ‘o biçimde yapacağız demek’ istiyor olabilir. Burada da karşımıza çıkan en büyük açmaz ne olabilir? 1921 Anayasasını yapan Meclis biçimsel manasıyla sıradan bir parlamentoydu ancak tıpkı vakitte harika yetkilere sahip olarak kendini tanımlıyordu. Kendisini kurucu bir iktidar olarak görüyordu. Harika şartlarda sıradan meclislerin yapamayacağı birtakım vazifeleri de üstlenmişti. Kaldı ki 1920’lerde; kurucu meclisler, demokratik anayasa yapıcılığının değişik metotları, sürece bağlı anayasacılık, katılımcılık üzere bahisleri tartışacağımız bir ortam da yoktu. Siz bu ifadeyi söylediğinizde, ‘1921 Anayasasını yapan olağan üzere gözüken bir Meclis’te fakat fevkalâde şartlarda bu anayasası yapmak durumunda kalmıştı’ fikri aklıma geliyor. Bugünkü Meclis büsbütün sıradan bir parlamento. Bilhassa II. Dünya Savaşı’nın birikimini, 90’lı yıllarda süreç odaklı anayasacılık olarak tanımladığımız iştirakçi, toplumun değişik katmanlarına yer veren, tıpkı vakitte cinsiyet eşitliği, kurumların görüşleri, katılımcılık üzere ögeleri içeren öğelerini barındırmayan bir anayasa yapıcılığının ne kadar liberal bir anayasa üreteceği de başlı başına bir tartışma konusu olabilir.”

‘2010 SONRASINDA İSTİKRAR VE DENETLEME DÜZENEKLERİNDE GERİLEME GÖRÜYORUZ’

Yeni anayasa davet sonrası iktidar kanadından yapılan açıklamalarda Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nden geri dönülmeyeceği bildirileri dikkat çekti. Anayasa hukukçusu Prof. Dr. Oder, “1921 Anayasasının ruhuyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi örtüşür mü?” sorumuzu ise şöyle yanıtladı:
“Örtüşmez. Zira 1921 Anayasası aslında Türkiye’nin, Osmanlı’nın son çağdaşlaşma evresinden miras aldığı bir kozmosun eseri. 1921,1924,1961 etaplı olarak aslında hem parlamentonun rolünü vurgulayan lakin parlamentodaki çoğunluğun da bir tiranlık yaratabileceği kanısıyla kurumlar çoğulculuğuna, istikrar ve denetleme sistemlerine yer veren bir noktaya gitmişti. 1971 ve sonrası değişiklikler bütün istikrar ve denetleme düzeneklerinde önemli aşınmalar yarattı. 2001 sonrası bilhassa en azından 2010’a gelinceye kadar Türkiye büyük bir demokratikleşme atılımına girdi. Kurumlarını çağdaşlaştırdı. Bu demokratikleşme içerisinde özgürlüklerde önemli bir istikrar ve denetleme ağı oluşturması gayretine girişti. Lakin 2010 sonrasında kurumsallaşma, istikrar ve denetleme sistemleri manasında bir gerileme görüyoruz.

‘BUGÜNÜN MECLİSİ’NDE DEMOKRATİK MÜZAKERE USULÜNÜ GÖREMİYORUZ’

En son başkanlık sistemine ait anayasa değişikliği, Türkiye’de kurumsallaşma istikametinden bütün bu birikimleri dağıtan ve yürütmeyi çok formda şişkinleştiren, dayanılmaz bir güç odaklanmasına neden olan, merkeziyetçi eğilimleri güçlendiren. Ve bununla birlikte tıpkı vakitte demokrasinin kalitesi de gerilemeyle sonuçlandı. Şu anda Türkiye yalnızca salt biçimsel manadaki başkanlık sistemi noktasından değil bununla eş vakitli devam eden demokratik gerileme süreci içerisinde. Bu türlü bir süreci ne 1921 Anayasasıyla karşılaştırabiliriz ne ona benzeştirebiliriz ne de bir örnekseme yapabiliriz. Bu açıklamadan çıkabilecek tek benzeşme noktası ‘parlamento bu anayasayı yapacak’ olabilir. 1921 Anayasasının üretim süreci, o devirdeki parlamentonun pozisyonu farklı iki kümenin Meclis içerisinde eşit biçimde temsili yarışı, savaş demokrasisini sağlayabilecek ortamı yaratmasıydı. Bugünün Meclis’inde, bugünün siyasal dinamiklerinde birebir formda bir tartışmayı, demokratik müzakere sistemini göremiyoruz.”

Doç. Dr. Demirhan Burak Çelik

‘1921 RUHUYLA YAPILACAK ANAYASADA BELEDİYELERE KAYYIM OLMAMALIDIR’

Galatasaray Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Demirhan Burak Çelik’e nazaran ise 1921 Anayasası ruhu bugün de yaşayabilir. 1921 Anayasası ruhunun yaşamasının Türkiye için çok yeterli olacağını belirten Çelik, “Ama sorun şu ki, 1921 Anayasası Ruhuyla Sayın Adalet Bakanı neyi kastetmiştir? Burası çok önemlidir” dedi ve şöyle devam etti:
“1921 Anayasası aslında Türkiye’nin gördüğü en çoğulcu, en renkli Meclis’in yapmış olduğu anayasadır. Bazılarına nazaran, bu renklilik, çoğulculuk, her sesin bulunduğu bir Meclis’in yaptığı bir anayasa olması itibariyle yapılış yolu bakımından Türkiye’nin gördüğü en demokratik, hatta tahminen de en demokratik anayasa üretim sürecinin olduğu bir anayasadır. İkincisi, 1921 anayasası birinci hususunda ‘Egemenlik kayıtsız kuralsız milletindir’ hatta ‘idare yöntemi halkın egemenliği şahsen ve bilfiil direkt doğruya ve bizatihi kullanması aslına dayanır’ diyerek direkt demokrasiyi, iştiraki çağrıştıran bir biçimde yapılmıştır. Millet egemenliğini öne çıkaran bir anayasadır. 1921 Anayasası 24 unsurunun 14’ünü yerinden idarelere ayıran bir anayasadır. Özerk yerinden idareleri öngören bir anayasadır. Türkiye’nin şimdiye kadar görmüş olduğu anayasacılık tarihindeki çizginin büsbütün dışında bir çizgiyi temsil eden bir anayasadır. Bugün bunlar yapılsa Türkiye çok rahatlar. Lakin bugün yapılanlara, Türkiye’nin son yirmi yılda girdiği anayasacılık çizgisine baktığımızda bunların tam karşıtının yapılmış olduğunu görüyoruz. Bu ruhla yapılacak bir anayasada belediyelere kayyım, 16 Nisan 2017 anayasa değişikliğinde olduğu üzere tek kişinin idaresini güçlendiren unsurlar olmamalıdır. Şayet 1921 ruhuyla bir anayasa yapılacaksa bu son yirmi yıllık anayasacılık çizgisinin baştan aşağı gözden geçirilmesi ve bunların hepsinden vazgeçilmesi gerekmektedir. Benim anladığım 1921 Anayasası ruhu budur.”

‘CUMHURBAŞKANLIĞI SİSTEMİNDEN VAZGEÇMEDEN 1921 RUHUNA YAKLAŞMAK MÜMKÜN DEĞİL’

1921 Anayasası ruhuyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin örtüşmeyeceğini belirten Çelik kelamlarını şöyle sürdürdü: “1921 Anayasası egemenliği tek kişinin elinden alıp Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne vermiş olan bir anayasadır. Hatta özerk, yerinden idareleri öngörerek, her ne kadar uygulanamamış olmasa da o hususlar, ‘şura’lara dayalı öngörülerle millete dağıtmaya çalışmıştır. Direkt demokrasi araçlarını sistemin içerisine entegre etmeye çalışmıştır. Artık siz, yasamayı, yürütmeyi hatta yargıyı tek elde toplayan bir anayasa değişikliğini muhafazaya çalışacaksınız hem de ‘1921 Anayasası ruhuyla hareket ediyoruz’ diyeceksiniz. Bu bence büyük bir çelişkidir. Benim anladığım 1921 Anayasası ruhu, egemenliği hakikaten halka dağıtan, hatta direkt iştirak araçlarını da öngören bir anayasadır. Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi denilen sistemden vazgeçmeden 1921 Anayasası ruhuna yaklaşmak mümkün değildir. “

Dr. Dinçer Demirkent

‘KENDİLERİNİ TÜRKİYE’NİN KURUCUSU OLARAK GÖRDÜKLERİ İÇİN KURULUŞ METNİNE ATIF YAPMAYI KASTEDİYORLAR’

Anayasa Hukukçusu Dr. Dinçer Demirkent de, Erdoğan’ın 2014 yılında AK Parti Genel Başkanlığı misyonunu Ahmet Davutoğlu’na devrettiği inanılmaz kongrede yapılan konuşmalara işaret ediyor. Kongrenin ana bahislerinin başında 1921 Anayasası’nın geldiğini belirten Demirkent, “Burada yapılan şey aslında 1921 Anayasasının İslamcı tonuna referans vermekti. 1921 Anayasasını ve I. Meclis’i, kendi tarih anlayışlarına nazaran bir tıp ülkenin kurucusu olan Meclisin yaptığı anayasa olarak görüyorlardı. ‘1921 ruhu’ diye bahsettikleri, bizim demokratik ruh dediğimiz, mahallî demokrasinin, özerkliğin kuvvetli olduğu bir anayasa anlayışı, halkın direkt kendini yönetim etmesi anlayışı büsbütün birbirine zıt. 2014 yılındaki kongrede söylenenlerden hareketle benim iddia ettiğim, 1921 Anayasası derken, kendilerini yeni Türkiye’nin kurucusu olarak gördükleri için Türkiye’nin kuruluş metnine atıf yapmayı kastediyorlar. İkincisi de 1921 Anayasası’nda aslında hiç olmayan, demokratik bir devlete çeviren anayasayı bir cins İslami vurguyla ele almaya çalışıyor olabilirler” dedi.

‘MECLİS’İN NEREDEYSE HİÇBİR İŞLEVİ YOK’

1920 yılının Meclis’i ve 1921 Anayasası’nın ‘kurucu meclis’ ve ‘kurucu iktidar’ niteliği taşıdığını belirten Demirkent, bugünün Türkiye’sinde ise Meclis’in hiçbir işlevin olmadığını söz etti: “Bugüne baktığımızda bütün yetkiyi kendine toplayan tek bir kişi var. Meclis’in neredeyse hiçbir işlevi yok. 1920 Meclisi yetkilerin bir bireyde toplanma ihtimaline karşı çok önde. Bu 1924’te de devam ediyor. Örneğin Mustafa Kemal’in birçok önerisi reddedilir. Atatürk’ün şahsen kendi seçtiği milletvekillerinden oluşan II. Meclis’te dahi bu diktatörleşme eğilimi, bu kaygı güçlüdür. Egemenliği hassasiyetle korur. Bugün, bundan eser olmadığını görüyoruz. Yasamanın neredeyse bütün yetkileri, hem kontrol yetkileri hem de ana fonksiyonu olan yasama işlevsizleştirilmiş durumda. Resmi Gazete’ye her gece baktığımızda maddelerin yayınlandığını göremiyoruz fakat her gün üç beş tane cumhurbaşkanlığı kararnamesi yayınlandığını görüyoruz. Bunun da bir manası var alışılmış.”

Bakan Gül: Cumhuriyeti 1921 Anayasası ruhuyla taçlandıracağızSİYASET
Şentop: Yeni anayasa konusunda niyet okumayı bir kenara bırakınSİYASET

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir